Porez na dodatu vrednost, poznatiji kao PDV, predstavlja opšti porez na potrošnju. Obračunava se na promet dobara i usluga koji se obavlja uz naknadu, kao i na uvoz dobara u Srbiju.
Zakon o PDV-u određuje koje transakcije podležu oporezivanju, ko ima status poreskog obveznika i kada nastaje obaveza obračunavanja poreza.
Njime su uređeni i poreska osnovica, stope PDV-a, poreska oslobođenja, pravo na odbitak prethodnog poreza, izdavanje računa, vođenje evidencija i podnošenje poreskih prijava.
Pravila se ne odnose samo na način obračuna poreza. Ona utiču i na registraciju obveznika, rokove za evidentiranje prometa, dokumentaciju koju je potrebno čuvati i uslove pod kojima se već plaćeni PDV može koristiti kao prethodni porez.
Na koga se Zakon o PDV-u primenjuje
Zakon o PDV-u primenjuje se na privredna društva, preduzetnike i druga lica koja samostalno obavljaju promet dobara i usluga radi ostvarivanja prihoda. Status obveznika ne zavisi samo od pravne forme poslovanja, već i od vrste aktivnosti, mesta prometa i visine ostvarenog prometa.
Lice koje u prethodnih 12 meseci ostvari ukupan promet veći od 8.000.000 dinara dužno je da se evidentira za PDV. Evidenciona prijava podnosi se u roku od pet dana od dana kada je taj prag prekoračen.
Lice čiji promet u prethodnih 12 meseci ne prelazi 8.000.000 dinara smatra se malim poreskim obveznikom.
Takvo lice:
- ne obračunava PDV na svoj promet
- ne iskazuje PDV u računima
- nema pravo na odbitak prethodnog poreza
- može dobrovoljno da se registruje za PDV
Dobrovoljna registracija može biti korisna kada preduzetnik ili privredno društvo ima veće ulazne troškove sa obračunatim PDV-om ili posluje pretežno sa drugim PDV obveznicima. Nakon ulaska u sistem, lice mora da primenjuje sva pravila koja važe za redovne obveznike.
Posebna pravila važe za poljoprivrednike. Oni mogu imati pravo na PDV nadoknadu, a pod određenim uslovima mogu se evidentirati i kao redovni PDV obveznici.
Zakon se primenjuje i na strana lica koja obavljaju oporezivi promet u Srbiji. Strano lice je, po pravilu, dužno da odredi poreskog punomoćnika i registruje se za PDV bez obzira na vrednost ostvarenog prometa. Izuzeci postoje za pojedine vrste prometa kod kojih je zakonom drugačije uređeno ko obračunava i plaća porez.
Šta Zakon uređuje
Zakon o PDV-u uređuje ceo postupak oporezivanja, od trenutka kada nastane poreska obaveza do podnošenja prijave i plaćanja poreza.
Jedno od osnovnih pitanja jeste trenutak nastanka poreske obaveze. On zavisi od vrste prometa, datuma isporuke dobara ili pružanja usluge, izdavanja računa i primljene naknade. Pravilno određivanje tog trenutka važno je zato što pokazuje u kom poreskom periodu promet mora biti prijavljen.
Zakon propisuje i način određivanja poreske osnovice. Osnovicu najčešće čini naknada koju obveznik prima ili treba da primi za promet, bez uračunatog PDV-a. U nju mogu ući i zavisni troškovi, dažbine i drugi iznosi koji se naplaćuju od kupca.
Kada konačan iznos osnovice nije poznat u trenutku nastanka poreske obaveze, ona može biti utvrđena procenom. Naknadna korekcija vrši se u poreskom periodu u kojem konačan iznos postane poznat.
Zakon propisuje dve osnovne poreske stope:
- opštu stopu od 20%
- posebnu stopu od 10%
Posebna stopa primenjuje se samo na dobra i usluge koji su izričito navedeni u zakonu. Za ostali oporezivi promet primenjuje se stopa od 20%.
Pored stopa, uređena su i poreska oslobođenja. Kod pojedinih oslobođenja obveznik zadržava pravo na odbitak prethodnog poreza, dok kod drugih to pravo nema. Zbog toga nije dovoljno samo utvrditi da je određeni promet oslobođen.
Potrebno je proveriti i kako to oslobođenje utiče na prethodni PDV.
Pravo na odbitak prethodnog poreza omogućava obvezniku da PDV koji duguje po osnovu izlaznog prometa umanji za PDV koji mu je obračunat pri nabavci dobara i usluga.
Za ostvarivanje tog prava moraju biti ispunjeni zakonski uslovi, uključujući odgovarajuću dokumentaciju i korišćenje nabavke za promet sa pravom na odbitak.
Zakon uređuje i:
- izdavanje i sadržinu računa
- interne račune
- evidentiranje obračunatog PDV-a
- evidentiranje prethodnog poreza
- ispravku poreske osnovice
- ispravku odbitka prethodnog poreza
- podnošenje poreske prijave
- plaćanje poreske obaveze
Svaki obveznik mora da vodi evidenciju koja omogućava proveru pravilnosti obračunavanja i plaćanja PDV-a. Evidencija mora da prati izlazne i ulazne račune, osnovice, poreske stope, iznose poreza, oslobođenja i korekcije.
Poreski period
Poreski period određuje koliko često obveznik obračunava PDV i podnosi poresku prijavu. On može biti kalendarski mesec ili kalendarsko tromesečje.
Za obveznike koji su u prethodnih 12 meseci ostvarili promet veći od 50.000.000 dinara, poreski period je kalendarski mesec. To znači da se PDV obračunava i prijavljuje za svaki mesec posebno.
Za obveznike čiji promet ne prelazi 50.000.000 dinara poreski period je, po pravilu, kalendarsko tromesečje.
Ovo pravilo važi nezavisno od iznosa prometa koji novi obveznik ostvari u tom periodu.
Obveznik koji ima tromesečni poreski period može da zatraži prelazak na mesečni obračun. Zahtev se podnosi od 20. do 31. decembra tekuće godine, a mesečni period primenjuje se od početka naredne godine.
Izbor mesečnog perioda može biti značajan za obveznike koji redovno imaju veći iznos prethodnog poreza i očekuju povraćaj PDV-a, jer se obračun i eventualni povraćaj vrše češće.
Novije izmene
Izmene koje se najvećim delom primenjuju od 1. januara 2025. dodatno su uredile prenos celokupne ili dela imovine, promene poreske osnovice, poreska oslobođenja, izdavanje računa, interne račune i vođenje PDV evidencija.
Precizirana su pravila koja se primenjuju kada dolazi do naknadnog povećanja ili smanjenja naknade, vraćanja dobara, poništavanja prometa ili promene drugih elemenata koji utiču na obračunati porez.
Od 1. aprila 2026. uvedena su detaljnija pravila za:
- smanjenje poreske osnovice
- vraćanje dobara
- storniranje faktura
- ispravku obračunatog PDV-a
- ispravku odbitka prethodnog poreza
- sačinjavanje internih računa
Korisnik Sistema elektronskih faktura interni račun sačinjava preko SEF-a. To se odnosi na situacije u kojima obveznik ima obavezu da sam obračuna PDV ili evidentira korekciju koja nije zasnovana na redovnoj izlaznoj fakturi.
Kod pojedinih korekcija pravo na umanjenje obračunatog PDV-a ili odbitak prethodnog poreza zavisi od toga da li su potrebne radnje izvršene do dana pre podnošenja poreske prijave, a najkasnije do 10. dana narednog meseca.
Evidentiranje obračunatog PDV-a i prethodnog poreza u SEF-u vrši se do 12. dana narednog meseca. Zbog toga obveznici moraju da usklade knjigovodstvenu dokumentaciju, elektronske fakture i poreske evidencije pre isteka propisanih rokova.
Najavljeni budući zakon, čija bi primena bila vezana za pristupanje Srbije Evropskoj uniji, predviđa mesečni poreski period kao osnovno pravilo.
Obveznici sa godišnjim prometom manjim od 50.000.000 dinara mogli bi da koriste tromesečni period, ali ta mogućnost ne bi važila za lica koja obavljaju određene transakcije unutar EU i za pojedina strana lica.
Dok takav propis ne bude usvojen i ne počne da se primenjuje, obveznici postupaju prema važećim pravilima Zakona o PDV-u.
Zaključak
Zakon o PDV-u određuje ko mora da se registruje, koji promet podleže oporezivanju, kada nastaje poreska obaveza i kako se utvrđuje poreska osnovica.
Njime su uređeni i poreske stope, oslobođenja, prethodni porez, računi, evidencije, poreske prijave i rokovi za plaćanje.
Primena zakona zavisi od vrste prometa, mesta na kojem se promet smatra izvršenim, visine prometa i statusa lica koje obavlja delatnost. Posebna pravila mogu važiti za male obveznike, poljoprivrednike, nova lica u sistemu PDV-a i strane obveznike.
Najvažniji prag za obaveznu registraciju iznosi 8.000.000 dinara prometa u prethodnih 12 meseci. Prag od 50.000.000 dinara prvenstveno određuje da li će poreski period biti mesečni ili tromesečni.
Ivan Potkonjak je finansijski savetnik sa godinama prakse u radu sa privatnim klijentima i kompanijama. Pisao je za domaće medije o temama ličnih finansija, investiranja i upravljanja imovinom.